Droge mond door medicatie
Een droge mond is geen ongemak van het ouder worden. Het is meestal een bijwerking van medicijnen, en het is de belangrijkste reden dat mensen die hun hele leven weinig gaatjes hadden er na hun zeventigste ineens veel krijgen. Het KIMO heeft er een aparte richtlijn voor, en daar staat een advies in dat je in geen enkele drogisterij hoort.
Niet de leeftijd, maar het medicijnkastje
Speeksel doet meer dan de mond nat houden: het spoelt resten weg, neutraliseert zuur en levert de mineralen waarmee glazuur zich herstelt. Valt de speekselproductie terug, dan vallen die drie beschermingen tegelijk weg.
Er zijn twee begrippen die door elkaar lopen. Xerostomie is het gevóel van een droge mond. Hyposialie is een objectief vastgesteld speekseltekort. Ze komen vaak samen voor maar niet altijd, en voor de mondzorg is vooral het tweede van belang.
Honderden geneesmiddelen hebben droge mond als bijwerking: bloeddrukverlagers, plaspillen, antidepressiva, antihistaminica, medicatie tegen incontinentie, opiaten. Bij polyfarmacie — vijf of meer middelen tegelijk — stapelt het effect. Bestraling in het hoofd-halsgebied en het syndroom van Sjögren geven een sterker en blijvender tekort.
Wortelcariës
Bij ouderen is het tandvlees vaak wat teruggetrokken, waardoor het worteloppervlak bloot ligt. Dat oppervlak is geen glazuur maar tandbeen, en tandbeen lost bij een veel mildere zuurgraad al op. Combineer een blootliggende wortel met te weinig speeksel en je krijgt wortelcariës: een gaatje dat zich vlak langs de tandvleesrand rond de tand uitbreidt, vaak zonder pijn tot de tand afbreekt.
Het gaat snel. Iemand die twintig jaar lang zonder problemen naar de tandarts ging, kan binnen anderhalf jaar na het starten van nieuwe medicatie meerdere wortelgaatjes hebben.
Zeg tegen je tandarts of mondhygiënist welke medicijnen je gebruikt en houd die lijst bijgewerkt. Een droge mond is een reden om vaker op controle te komen, niet minder vaak.
Tandpasta met 5.000 ppm fluoride
Dit is de kern. De KIMO-richtlijn over xerostomie en hyposialie bij medicatiegebruik adviseert bij medicatie-geassocieerde hyposialie, naast goede mondverzorging, tandpasta met 5.000 ppm fluoride, een fluoridehoudend mondspoelmiddel met neutrale pH, of een fluoridegel met neutrale pH.
Dat is ruim drie keer zoveel als de 1450 ppm die in een gewone tube zit. Zulke tandpasta koop je niet in de drogisterij: in Nederland is dat een middel dat je tandarts voorschrijft en dat je bij de apotheek haalt. In het register staat er één als voorbeeld, met de kanttekening dat hij op recept gaat.
Ga daar dus niet zelf mee experimenteren en stap ook niet zomaar over op “extra sterk” uit het schap — dat bestaat niet als vrij verkrijgbaar product. Het gesprek hoort bij je tandarts te beginnen.
Wat je zelf doet
- Water bij de hand, de hele dag. Kleine slokjes. Niet frisdrank, niet zoete thee: dat is de combinatie van weinig speeksel en veel zuur en dat is precies de verkeerde kant op.
- Suikervrije kauwgom of zuigtabletten met xylitol. Kauwen stimuleert de speekselklieren die nog werken. Twee tot drie keer per dag na het eten.
- Kunstspeeksel of een mondgel voor de nacht, als de mond zo droog is dat je ervan wakker wordt. Bij de apotheek te krijgen.
- Poets zacht en reinig tussen de tanden. De blootliggende wortel is zacht materiaal; hard poetsen met een schurende pasta slijt hem weg. Kies laag-abrasief.
- Beperk het aantal eetmomenten. Zonder speeksel duurt het veel langer voordat de zuurgraad hersteld is, dus elk tussendoortje telt zwaarder dan vroeger.
- Vraag je huisarts of apotheker naar je medicatie. Soms bestaat er een alternatief met minder droge-mondbijwerking, of kan het innamemoment verschuiven. Stop nooit zelf met een medicijn.
Minder handkracht, stijve schouders
Reuma, artrose, een beroerte of gewoon minder kracht in de handen maken poetsen zwaarder. Wat helpt: een elektrische borstel met een dik handvat, of een gewone borstel met een stuk foam-buis of een tennisbal om de steel. Een steel die je met je hele hand kunt vastpakken scheelt meer dan welke poetsstand ook.
Woont iemand in een zorginstelling of krijgt hij thuiszorg, dan hoort mondverzorging in het zorgplan te staan. Er zijn KIMO-richtlijnen voor mondzorg bij aan huis gebonden kwetsbare ouderen en voor wortelcariës bij deze groep; die zijn bedoeld voor de zorgverlener, maar het is goed om te weten dat ze bestaan als het gesprek stroef loopt.
Ik heb een droge mond maar gebruik geen medicijnen. Wat dan?
Dan kan er iets anders spelen — mondademhaling, uitdroging, diabetes, het syndroom van Sjögren of bestraling in het hoofd-halsgebied. Laat het bekijken; het is geen normaal verouderingsverschijnsel.
Helpt mondwater tegen droge mond?
Een mondwater met alcohol droogt juist verder uit. Kies een alcoholvrij middel of speciaal kunstspeeksel, en gebruik een fluoridemondwater met neutrale pH alleen als je tandarts dat adviseert.
Is 5.000 ppm fluoride niet gevaarlijk?
Het is een voorschriftmiddel juist omdat de dosering en de indicatie erbij horen. Bij de mensen voor wie het bedoeld is weegt het risico op wortelcariës veel zwaarder. Niet zelf gaan doseren.
Ik heb nog maar een paar eigen tanden over.
Dan verzorg je die met dezelfde aandacht — juist die dragen vaak een gedeeltelijke prothese. Kijk ook bij kunstgebit verzorgen en kroon of brug op implantaat.
Bronnen
- Het KIMO — Klinische praktijkrichtlijn Xerostomie en hyposialie gerelateerd aan medicatie en polyfarmacie, module preventieve maatregelen: bij medicatie-geassocieerde hyposialie wordt naast goede mondverzorging tandpasta met 5.000 ppm fluoride, een fluoridehoudend mondspoelmiddel met neutrale pH of een fluoridegel met neutrale pH geadviseerd.
- Het KIMO — Klinische praktijkrichtlijn Wortelcariës bij (kwetsbare en zorgafhankelijke) ouderen.
- Ivoren Kruis — Basisadvies Fluoride: extra fluoride alleen in overleg met tandarts of mondhygiënist.